مقاله آقای شهرود امیرانتخابی

چكيده

با آغاز برنامه هسته اي ايران پس از انقلاب اسلامي ،از روسيه به عنوان كشوري كه ساخت نيروگاه بوشهر را بر عهده گرفت همواره به عنوان شريك هسته اي ايران ياد مي شود و اين در حالي است كه سياست هاي روسيه در قبال برنامه هسته اي ايران در مقاطع مختلف تحت تاثير عوامل متعدد -كه بحث خواهد شد – داراي نوسان بوده و گاه با اتخاذ مواضع ضد و نقيض نه تنها در روند همكاري هاي هسته اي خود با ايران اخلال نموده است بلكه در موضع گيري هاي خود در آژانس بين المللي انرژي اتمي و سپس در شوراي امنيت سازمان ملل- كه منجر به صدور چندين قطعنامه بي سابقه در تاريخ جمهوري اسلامي ايران شده است-عملاً به جبهه كشورهاي غربي و در بهترين حالت به عنوان يك كشور بي طرف مطرح بوده است .با مفروض قرار دادن اين مسا له كه رويكرد روسيه نسبت به برنامه هسته اي ايران به ويژه پس از يازده سپتامبر تابعي از روابط اين كشور با غرب و به خصوص آمريكا است ،اين سوال مطرح می شود كه اساسًا خط قرمز روسيه در همكاري هاي هسته اي اش با ايران چيست؟وجمهوري اسلامي ايران تا چه اندازه روي شريك هسته اي خود مي تواند حساب كند؟و اساساًجایگاه و نقش ایالات متحده در همکاری هسته ای بین ایران و روسیه در کجا قرار دارد؟

كليد واژه ها : فناوري هسته اي ،يازده سپتامبر ،خاور ميانه ،همگرايي ،تروريسم ، تسليحات كشتار جمعي ،نظام تك قطبي و امنيت بين المللي.

مقدمه

در خصوص نقش روسيه در برنامه هسته اي ايران بسياري از كارشناسان و تحليل گران علوم سياسي و روابط بين الملل بر اين باورند كه اساساًمواضع روسيه در قبال برنامه هسته اي ايران را نمي توان از نوسانات سياست خارجي اين كشور در دهه گذشته جدا كرد.آنها اين گونه تحليل مي نمايند كه رويكرد روسيه نسبت به همكاري هسته اي با ايران عموماً تابعي از روابط اين كشور با غرب و به ويژه آمريكا مي باشد. بنابراين منافع غرب در تمامي معادلات سياسي ،اقتصادي وغيره همواره مد نظر سياستمداران كرملين قرار دارد.ولي اين نيز نمي تواند به معناي همسويي مواضع روسيه با كشورهاي غربي و آمريكا تلقي گردد ،به طوري كه گروهي ديگر از كارشناسان نيز در تحليل وضعيت و نقش روسيه در برنامه هسته اي ايران بر اين باورند كه اساساً مواضع روسيه در قبال برنامه هسته اي ايران با مواضع آمريكا و كشورهاي اروپايي ناهماهنگ و در بسياري از مواقع مخالف است.از اين منظر همكاري هسته اي روسيه با ايران مي تواند از جهات مختلف براي روسيه حائز اهميت با شد.منافع اقتصادي و ملاحظات ژئوپليتيك اين دو عامل مهم و اساسي مي باشند.منافع اقتصادي روسيه شامل كسب منابع مالي براي حمايت از صنايع نيروگاه هاي هسته اي است كه از معدود صنايع پيشرفته باقي مانده پس از سقوط شوروي است. علاو ه براين براي وزارت انرژي اتمي روسيه كسب پول جهت عملي كردن برنامه تضمين امنيت سلاح هاي هسته اي وذخيره مواد هسته اي ،اهميتي حياتي دارد. از نظر ژئو پليتيكي نيز روسيه ،ايران را پايگاه خوبي براي گسترش نفوذ خود در خاور ميانه مي دانداز اين منظر روابط خوب ايران با روسيه عامل مهمي در تقويت موقعيت روسيه در آسياي مركزي است.

1- رويكرد روسيه نسبت به برنامه هسته اي ايران

اكثر كارشناسان و تحليل گران مسائل بين الملل در تحليل خود از سياست هاي اعلامي و اعمالي روسيه نسبت به ايران بر اين باورند كه روسيه در قبال برنامه هسته اي ايران يك رويكرد چند جانبه و پيچيده را در پيش گرفته است كه  اين رويكرد بازتابي از  اوضاع داخلي و نيروهاي موثر بر سياست خارجي اين كشور از يكسو و موقعيت در حال تغيير بين المللي آن از سوي ديگر است. تحليل گران نوسان در اين رويكرد را معلول تغييرات ايجاد شده در محيط داخلي و نيز خارجي سياست خارجي روسيه مي دانند.بنا براين تحليل ها از اوايل سال 1990 تا كنون روسيه در روابط خود با غرب و به ويژه آمريكا دوره هاي مختلفي را پشت سر گذاشته است و بر همين اساس رويكرد آن نسبت به همكاري هاي هسته اي با ايران نيز دچار نوسان بوده است.از اين منظر سياست خارجي روسيه جديد همواره با ابهام و سر در گمي روبرو بوده است.تلاش براي پيوستن به غرب، گسترش روابط با كشورهاي شرقي مثل چين ،هند و كره شمالي،و حفظ پيوند هاي سنتي و تقويت آن پيوند ها با متحدين پيشين(سوريه ،عراق،ليبي و يوگسلاوي)مقامات روسيه را با انتخاب هاي دشوار ي مواجه كرده است.بيشتر اين مشكلات از اين واقعيت سرچشمه مي گيرد كه آماج اصلي فشارهاي سياسي-اقتصادي و اقدامات نظامي آمريكا ،مناطق و كشورهايي تحت عنوان شر و سركش بوده اند كه در شمار مناطق استراتژيك ،حوزه هاي منافع سنتي و متحدان و دوستان روسيه قرار داشته يا دارند و روسيه براي حفظ آن مناطق و حمايت از آن متحدان يا حفظ روابط با غرب و به ويژه ايالات متحده با محدوديت ها و مشكلات زيادي روبرو شده است1.با اين وجود برخي از كارشناسان و تحليل گران مسائل بين الملل نگاه روسيه به همكاري هاي هسته اي با ايران را از منظرهاي زير مورد بررسي قرار مي دهند:

1- روسيه سعي دارد بواسطه همكاري با ايران از غرب امتياز بگيرد يعني استفاده از كارت ايران در معامله با غرب و به ويژه آمريكا. يك مثال قابل توجه آن در مذاكرات گور-چرنومردين در سال 1995 متبلور شدكه طي آن آمريكا و روسيه در مورد فروش تسليحات به ايران به توافق رسيدند . اين راز بعدها فاش شد. دومين تحول مهم در اين زمينه ،اجلاس مشترك رهبران آمريكا – روسيه در سن پترزبورگ در سال2002 بود كه در آن روسيه پذيرفت در قبال دريافت طلب هاي خود از عراق با حمله به اين كشور مخالفت نكند.

2- استفاده از موقعيت ژئو پليتيك ايران.از اين منظر همكاري روسيه با ايران مترادف با استفاده از موقعيت ژئوپليتيك ايران در تعاملات سياسي با غرب است. قائلان به اين تفكر در روسيه در مقابل آتلا نتيك گراها و غرب گراها قرار مي گيرند وبيشتر خواستار نزديكي به غرب هستند. احزاب ملي گرا،حزب كمونيست ،نيروهاي نظامي –امنيتي ،حاملان انديشه هاي مجتمع نظامي – صنعتي بيشتر در اين طيف فكري جاي دارند. در اين ديدگاه موقعيت ژئوپليتيك ايران بعد از حذف صدام حسين اين اجازه را به مسكو مي دهد متحد منطقه اي ايران به نظر برسد.

3- از منظر حيثيت ملي و كسب پرستيژ.همكاري هسته اي ايران و روسيه به حيثيت ملي وپرستيژ آن كشور مربوط مي شود. از اين منظر ضمن آن كه منافع اقتصادي پروژه فناوري هسته اي براي روسيه مهم است ،ولي حيثيت ملي و پرستيژ روسيه به عنوان وارث امپراتوري شوروي سابق نيز بايد لحاظ شود.

از اين  منظر قطع همكاري هاي هسته اي و ايران اگر چه زيان هاي قابل توجهي را متوجه مسكو خواهد كرد اما آن اندازه نخواهدبود كه اقتصاد روسيه دچار بحران شود . اما زياني كه از حيث غرور ملي و نيز اعتبار سياسي در منطقه و جهان متوجه مسكو مي شود آن اندازه زياد است كه رهبران روسيه از دست زدن به اقدامي جهت برآورده كردن خواست آمريكا آن هم در زماني كه آن كشور طي چند سال گذشته بسيار كوشيده است تا اعتبار گذشته خود را افتتاح خواهد كرد2.برخي ديگر از كارشناسان نيز معتقدند كه سه ديدگاه كلي در خصوص همكاري هسته اي روسيه در قبال ايران وجود دارد: ديدگاه اول بر اين باور است كه حكومت روسيه بيشترين تلاش خود را جهت كنترل انتقال فناوري و مواد هسته اي به ايران انجام مي دهد ولي نمي تواند سازمان ها ،وزارتخانه ها و شركت هاي مختلف داخلي را كنترل كند .ديدگاه دوم معتقد است كه خود روسيه علاقه مند حفظ و تداوم همكاري هاي ويژه با ايران بوده و مي خواهد به منظور تقويت ايران بسياري از نيازهاي نظامي اين كشور را برآورده كند. مطابق اين ديدگاه ،دولت در جلوگيري از انتقال مواد ،فناوري و وسائل هسته اي به ايران چندان جديت به خرج نمي دهد،اگر چه در ظاهر براي حفظ روابط حسنه با واشنگتن به خواسته هاي آمريكا جواب مثبت مي دهد.رويكرد سوم معتقد است روسيه در برخورد با ايران از ديپلماسي وقت كشي استفاده مي كند،به اين ترتيب كه ضمن برآورد كردن برخي خواسته هاي ايران و گسترش روابط مبنتي بر همكاري ،از دادن وسائل و فناوري لازم جهت افزايش توان هسته اي ايران (كه آمريكا مخالف آن است)امتناع مي كند.به نظر مي رسد روسيه در عمل تركيبي از اين سه رويكرد را مورد استفاده قرار مي دهدو به همين خاطر الگوي همكاري آن با ايران اغلب در حال تغيير بوده است. با اين حال مي توان گفت كه اساساًهمكاري هاي دفاعي و نظامي ايران صرفاًمحدود به همكاري هسته اي نيست3

روسيه پس از حادثه يازده سپتامبر نيز به نظر مي رسد همچنان با تركيبي از سه ديدگاه فوق همكاري خود با ايران را ادامه مي دهد،گر چه اين كشور همراهي هاي خود با آمريكا و اروپا در مورد برنامه هسته اي ايران را افزايش داده است .روسها بر اين باورند كه همكاري هسته اي آنها با ايران به حدي رسيده است كه مشاركت طرف سوم هم نخواهد توانست از وابستگي ايران به روسيه در زمينه فناوري هسته اي بكاهد.چنانچه در اظهارات رهبران روسيه هم مشخص است،روسيه تمايل چنداني به استقلال ايران در زمينه هسته اي ندارد.چنانچه پوتين رئيس جمهور روسيه در مصاحبه اي مطبوعاتي گفته بود:روسيه با قاطعيت تمام با گسترش باشگاه كشورهاي هسته اي از جمله افزده شدن ايران به آن مخالف است.وي در ادامه گفته بود :ما نيز مانند همكاران اروپايي خود و آمريكا نگران برنامه هسته اي ايران هستيم.وي همچنين آمادگي روسيه براي همكاري با ايران را اعلام كرده بود و تاكيد كرده بود :ما به اين همكاري ها ادامه خواهيم دادو همكاري روسيه با ايران شفاف ،جدي و مستمر خواهد بود. وي با خطاب قرار دادن آمريكا به طور ضمني گفته بود:مشكل كنوني نبايد به يك رقابت غير عادلانه در بازارهاي موجود هسته اي تبديل شود4.از سخنان پوتين مي توان سياست روسيه در قبال همكاري هسته اي با ايران پس از يازده سپتامبر را اين گونه استنباط نمود:

1- روسيه تحت فشار اروپا و آمريكا همكاري هاي هسته اي خود را با ايران كاملاً قطع نخواهد كرد.

2- روسيه مخالف انحصار بازار هسته اي از سوي آمريكاست.

3- روسيه مخالف تبديل شدن ايران به يك قدرت هسته اي و استقلال اين كشور از روسيه در زمينه هسته اي است.

4- روسيه خواهان حل پرونده هسته اي ايران از طريق مذاكره است :به طوري كه هم منافعش با غرب به خطر نيفتد و هم به منافع خود از همكاري هاي هسته اي با ايران آسيب نرساند.

با اين حال مولفه هاي اصلي رويكرد روسيه به ايران در حالت كلي و برنامه هسته اي ايران در حالت خاص را مي توان به صورت زير مورد توجه قرار داد:

1- براي روسيه ايران مخا لف غرب وسيله خوبي براي امتياز گرفتن از غرب و به ويژه آمريكا از يكسو و جلو گيري از نفوذ اين كشور در خاورميانه از سوي ديگر است. از اين منظر هر اقدامي كه تقويت كننده اين فرايند باشد ،از جمله افزايش توان هسته اي ايران به نفع روسيه و به زيان غرب است.

2- روسيه با انتقال فناوري هسته اي به ايران ،به نوعي تبديل به بازيگري انحصاري در برنامه هسته اي ايران مي شود.تحت چنين شرايطي روسيه مي تواند به وسيله در اختيار گذاشتن اطلاعات در مورد توان و برنامه هاي هسته اي ايران خود را به غرب نزديك كرده و امتيازات بيشتري از آنها بگيرد.چنانچه الكساندر روميانتسف وزيرانرژی اتمی روسيه ادعا كرده بود :شايد مجبور شويم اقدامات خود را با ساير قدرت هاي هسته اي مايل به حضور در ايران هماهنگ كنيم5

3- تداوم همكاري هاي هسته اي با ايران و تداوم آن از طريق به تاخير انداختن راه اندازي نيروگاه بوشهر از سه منظر ايران را تحت فشار قرار مي دهد:الف- ايران در موضوع تقسيم درياي خزر با روسيه مخالفت جدي نكند، ب- از حمايت ايران از مسلمان روسيه جلوگيري مي كتد و ج- از نزديكي ايران به غرب و امريكا جلوگيري كند.

4- تداوم همكاري هاي هسته اي با ايران يكي از مهم ترين شيوه هاي جلوگيري از تعطيلي صنعت هسته اي به يادگار مانده از شوروي سابق است كه هنوز هم ابزار چانه زني مهمي در روابط با غرب مي باشد. افكار عمومي روسيه هم طرفدار اين موضوع هستند و آن را نمادي از قدرت روسيه مي دانند. همين طور ا ليگارشي روسيه ،آمريكا را در زمينه صنعت هسته اي متهم به رقابت ناعادلانه مي كند و لذا تمايلي به قطع كامل همكاري هاي هسته اي با ايران ندارد.

بدين سان موضوع همكاري هاي هسته اي ايران و روسيه در محل تقاطع افكار عمومي حامي پرستيژ روسيه از يكسو،اليگارشي حامي ادامه فعاليت هاي هسته اي روسيه و تصميم سازان خواهان افزايش قدرت ملي از سوي ديگر قرار دارد. نوع همكاري با ايران در اصل برآيندي از اين سه مولفه است كه گاهي با يكديگر در تعارض قرار مي گيرند. به عنوان مثال زماني كه غرب ،پرستيژ روسيه را نا ديده مي گيرد،افكار عمومي از تدوم همكاري هاي هسته اي ايران و روسيه به منظور ابراز نارضايتي از غرب استفاده مي كند،ولي زماني كه اعتماد مردم نسبت به غرب افزايش مي يابد حمايت آنها از همكاري روسيه با كشورهاي مسئله دار كم مي شود.تغيير در محيط سياست خارجي ميزان تاثيرگذاري هر يك از متغيرها را تحت تاثير قرار داده است. پيش از حادثه يازده سپتامبر كه روابط غرب با روسيه تنش زا بود ،همكاري هاي هسته اي ايران و روسيه در حد مطلوبي براي هر دو طرف قرار داشت،روسيه به رغم فشارهاي آمريكا به همكاري هسته اي خود با ايران ادامه مي داد.اما پس از حادثه يازده سپتامبر شرايط تا حد بسيار زيادي تغيير كرد.در حالي كه روسيه در پي اختلاف با غرب بر سر مسائل بالكان در سال 2000 ميلادي به طور رسمي و در اسناد استراتژيك خود (مانند سند تدبير امنيت ملي ،سند تدبير سياست خارجي و سند دكترين نظامي ) غرب و ناتو را تهديد امنيتي خود تلقي مي نمود،اما پس از حوادث يازدهم سپتامبر ،تعاملات امنيتي روسيه و غرب بهبود يافت و دو طرف خود را در مقابل تهديد مشترك جديد يعني تروريسم در اتحاد استراتژيك يافتند و ترتيبات لازم بر عملياتي شدن چنين پيوندي در چارچوب روابط دو جانبه با آمريكا و روابط چند جانبه با ناتو فراهم گرديد.در نتيجه بسياري از مسائلي كه طي يك دهه قبل موجبات نگراني مسكو را فراهم آورده بود در مسير حل و فصل قرار گرفت و حساسيت هاي روسيه نسبت به آنها از بين رفت.ناتو گسترش يافت و روسيه در قالب ترتيبات جديد در پيوند با آن قرار گرفت. نيروهاي آمريكايي در آسياي مركزي ،قفقاز و افغانستان مستقر شدند و بغداد به تصرف ارتش آمريكا در آمد. در واقع فضاي كلي روابط سياسي و امنيتي روسيه –غرب كاملاً عوض شد و دوره ا ي از عمگرايي بر سياست امنيتي و دفاعي روسيه حاكم گرديد6.با اين وجود حادثه يازده سپتامبر رويكرد كلي روسيه نسبت به همكاري هاي هسته اي با ايران را به صورت بنيادي تغيير نداد،زيرا نظام بين الملل پس از يازده سپتامبر در واقع متغيرهاي محيط خارجي را تغيير داد ولي متغيرهاي داخلي موثر بر سياست خارجي چندان تغيير نكردند.

2- سياست هاي آمريكا در قبال همكاري هاي هسته اي ايران و روسيه

 براي تحليل موضع گير هاو سياست هاي  آمريكا در روند همكاري هاي هسته اي ايران و روسيه،آنها را در سه مقطع زماني مورد بررسي قرار داديم .مقطع زماني نخست از فروپاشي شوروي سابق تا اواسط دهه 1990 می باشد ،در مقطع زماني دوم به موضع گيري هاي آمريكا از اواسط دهه1990 تا حادثه يازده سپتامبر را در بر مي گيردودرمقطع پاياني به تحليل وضعيت از يازده سپتامبر تا كنون پرداخته ایم.

2-1- از فروپاشي شوروي تا اواسط دهه1990:

شروع همكاري هاي محدود هسته اي ايران و روسيه به ماه هاي آخر فروپاشي شوروي سابق برمي گردد. دو هفته پس از رحلت حضرت امام خميني(ره)آقاي هاشمي رفسنجاني رئيس مجلس وقت در ژوئن 1989 به مسكو سفر كرد .در اين سفر دو طرف در اعلاميه مشتركي اعلام كردند كه به منظور استفاده صلح آميز از انرژي هسته اي با هم همكاري كنند7.فروپاشي شوروي سابق طي ماه هاي بعد دو نتيجه عمده دربر داشت. از يك طرف اهميت ژئوپليتيك ايران را براي روسيه افزايش داد و از طرف ديگر باعث ظهور خوش بيني نسبت به غرب شد. به همين دليل آمريكا چندان نگران گسترش همكاري هاي هسته اي ايران و روسيه نبود. از طرف ديگر به خاطر نزديكي روسيه به غرب ،آمريكا اميدوار بود روسيه در صورت در خواست آمريكا ،همكاري هاي خود را با ايران محدود كند.گرچه قانون منع گسترش سلاح هاي هسته اي ايران و عراق در سال 1992در كنگره تصويب شد ،با اين وجود دولت آمريكا مايل نبود روابط رو به بهبود خود با روسيه را فداي همكاري هاي هسته اي ايران و روسيه كند. دولت كلينتون در چند مورد ،اقداماتي را در جهت تحريم برخي ارگان هاي روسي كه با ايران معامله مي كردند برداشت.با اين وجود دولت وي تمايلي به تحريم روسيه نداشت و مدعي بود ايالت متحده اهداف گسترده تري در روسيه داردكه عبارتند ازترويج اصلاحات سياسي و اقتصادي ،كنترل و كاهش متقابل تسليحات ،محافظت از مواد هسته اي و محدود ساختن اثرات جنگ در چچن. طي اين دوره شاهد كاهش تسليحات ارسالي روسيه به ايران هستيم و روسيه تسليحات كمتري نسبت به آنچه ايران در سال1989سفارش داده بود ،به اين كشور تحويل داد و عرضه اين تسليحات تا اواسط دهه 1990كاهش يافت8.اين امر نشانگر بهبود روابط غرب و روسيه بود.روابط و همكاري هسته اي ايران با روسيه در اين مقطع زماني تا حدود زيادي تحت تاثير روابط روسيه با آمريكا و امتيازاتي كه اين كشور به روسيه داد قرار داشت كه از آن جمله مي توا به قرارداد گور –چرنومردين اشاره كرد. اين قرارداد بزرگ ترين موفقيت واشنگتن در جلوگيري از همكاري هاي هسته اي ايران و روسيه بود.با اين حال موافقتنامه همكاري هسته ايران و روسيه در اين مقطع زماني امضا شد. در تاريخ 24اوت 1992مطابق با 2 شهريور 1371هجري شمسي قراردادي بين دو كشور در خصوص همكاري هاي صلح آميز انرژي هسته اي تنظيم و امضا شد. اين موافقتنامه شامل يك مقدمه و 10 ماده بود كه در تاريخ 24 فروردين 1372 به تصويب مجلس و در تاريخ 5 ارديبهشت 1372 به تاييد شوراي نگهبان رسيد9.بر اساس ماده يك موافقتنامه ،طرفين توافق كردند از طريق سازمان هاي ذي ربط و با توجه به نيازها و اولويت هاي برنامه هاي هسته اي ملي ،همكاري در زمينه استفاده صلح آميز از انرژي هسته اي را بر اساس مفاد اين موافقتنامه توسعه و تحكيم بخشند و در زمينه هاي زير همكاري كنند:

1- تحقيقات پايه و كاربردي در زمينه استفاده صلح آميز از انرژي هسته اي،

2- تحقيقات،طراحي و آموزش،

3- تحقيقات علمي و كاربردي در مورد ايمني نيروگاه هاي برق اتمي ،بهره برداري و سيستم هاي تشخيص و پشتيباني،

4- حفاظت راديولوژيكي و ايمني هسته اي،

5- توليد راديو ايزوتوپ و كاربرد آن،

6- چرخه سوخت و اكولوژي،

7- طراحي ،ساخت و بهره برداري از راكتورهاي تحقيقاتي و نيروگاه هاي اتمي،

8- توليد صنعتي قطعات و مواد مورد نياز جهت كاربرد در راكتورهاي هسته اي و چرخه سوخت آنها،

9- خارج كردن از بهره برداري ،رفع آلودگي و مديريت پسمانداري،

10- تحقيقات در زمينه گداخت هسته اي،

11- تحقيقات در زمينه فناوري توليد ليزرها و كاربرد آنها،

12- ساير ابعاد فناوري ،استفاده صلح آميز از انرژي هسته اي كه براي طرفين سودمند باشد01.

طبق ماده دو اين توافقنامه همكاري هاي پيش بيني شده از طريق زير انجام مي پذيرفت:

1- انجام امور مشاوره اي در زمينه تحقيقات و فناوري،

2- تشكيل گروه هاي كاري مشترك براي طراحي ها و اجراي پروژه هاي مشخص در زمينه توسعه تحقيقات علمي و فناوري،

3- تبادل اطلاعات علمي و فني فمدارك و نتايج تحقيقات،

4- استفاده از اشكال ديگر همكاري ها كه به توافق طرفين رسيد.

همچنين طبق ماده 5 موافقتنامه تصريح گرديدكه همكاري موضوع اين موافقتنامه منحصراً درراستاي استفاده صلح آميز از انرژي اتمي و بر اساس تعهدات طرفين در پيمان منع گسترش سلاح هاي هسته اي مورخ 1 ژوئيه 1968(10 شهريور1347)انجام گيرد11.

همچنين طبق بند 3ماده10موافقتنامه همكاري هاي هسته اي ايران و روسيه اين موافقتنامه براي مدت 15 سال منعقد گرديد و بعد از آن براي پنج ساله هاي متوالي تمديد مي گردد،مگر آنكه يكي از طرفين به صورت مكتوب 12 ماه قبل از انقضاي مدت اعتبار به طرف مقابل اعلام نمايد مايل به فسخ موافقتنامه است 21.

پايبندي دو كشور به رعايت قوانين بين المللي در زمينه استفاده صلح آميز از انرژي هسته اي ،گزارش هاي مكرر بازرسان آژانس بين الملل انرژي اتمي پس از بازديد از تاسيسات در ايران مبني بر عدم تخطي ايران از ضوابط و مقررات بين المللي سبب شد واكنش روسيه در اين مقطع زماني نسبت به ادامه همكاري با ايران تا حدودي مثبت باشد اما به دلايلي كه پيش از اين ذكر شد روس ها زمان تكميل نيروگاه بوشهر را به تاخير انداختند چنانچه اكنون با گذشت بيش از 15 سال نيروگاه بوشهر تحويل طرف ايراني نشده است.اين امر بيشتر تحت تاثير مسائل سياسي قرار گرفت كه در قسمت هاي بعدي بحث خواهد شد.

2-2-از اواسط دهه 1990تا يازده سپتامبر2001

در اواسط دهه 1990و در پي تحولات مختلف در داخل و نيز خارج روسيه ،همچون بحران اقتصادي روسيه و عدم حمايت جدي غرب از اين كشور،منازعات ايجاد شده در آسياي مركزي و قفقاز و احتمال دست داشتن غرب در اين منازعات ،بحران چچن ،بحران هاي يوگسلاوي ،بوسني ،كوزوو و گسترش ناتو به سمت مرزهاي روسيه باعث شد روابط روسيه و غرب اندك اندك تيره تر از گذشته شودو تمايلات آسيايي در صحنه داخلي روسيه تقويت شوند.در سال1996 تحت فشار افكار عمومي ،يلتسين با بركنار كردن كوزيرف ،پريماكوف را به عنوان وزير خارجه معرفي كرد.او نماينده تفكر اوراسيا گرايي بود كه به عنوان گفتمان غالب ،سياست امنيت ملي روسيه را شكل مي دادو با نگرشي رقابتي تر به محيط امنيتي جهاني بر تعادل شرق و غرب تاكيد داشت و براي ايجاد توازن در روابط امنيتي روسيه و جلوگيري از ايجاد يك نظام بين المللي تك قطبي و تحت هژموني آمريكا ،اتحاد استراتژيك با قدرت هاي شرقي(هند و چين)و همكاري با دولت هاي متحد سنتي روسيه (عراق،سوريه ،ليبي،كوبا وكره شمالي)و نيز دولت هاي مستقل(ايران و...)را مطرح مي كردند.هدف آن بود كه در مقابل اتحاد آتلانتيك به رهبري آمريكا،با پيوند نزديك تر ميان روسيه وقدرت هاي آسيايي،يك موازنه اوراسيايي ايجاد شود. امري كه در ملاقات رهبران كشورهاي روسيه ،چين وهند مطرح شدو حتي از دولت هاي فرانسه و ديگر دولت هاي جهان خواسته مي شد به چنين تلاش هايي بپيوندند31

روس ها احساس كردند وعده هاي غرب در عمل نه تنها منجر به توسعه روسيه نشده، بلكه زمينه تحقير اين كشور به ويژه طي بحران هاي متوالي بالكان را فراهم كرده است.از اين رو بعد جديدي از غرب ستيزي آغاز شد بنابراين در اين مقطع زماني به دليل وضعيت موجود انتظار اين بود كه همكاري هاي هسته اي روسيه با ايران گسترش پيدا كند.همكاري هاي روسيه با ايران با انتخاب يوگني آدامف به عنوان وزير انرژي روسيه وارد فاز جديدي شد. آدامف صراحتاً و آشكارا از فروش راكتورهاي هسته اي و نيرو گاه هاي بيشتر به ايران سخن مي گفت به طوري كه مقامات آمريكا گمان مي كردند وي يكي از حاميان تمام عيار انتقال فناوري چرخه سوخت به ايران به منظور تشويق اين كشور براي خريد راكتورهاي نيروگاهي بيشتر است.در اين دوره همكاري ميان موسسه هسته اي روسيه و ايران به صورت بي سابقه اي افزايش يافت. آدامف و برخي از مقامات روسيه درتوجيه همكاري هاي هسته اي خود با ايران براين نكته تاكيد مي كردندكه روسيه از طريق تهديد ايران به قطع همكاري هاي هسته اي صلح آميز مي تواند ايران را به پذيرش تعهدات خود در چارچوب پيمان منع گسترش سلاح هاي هسته اي (NPT)كند41

در اواسط سال 1998 آمريكا در صدد پاسخگويي به همكاري هاي هسته اي شركت هاي روسي و ايران بر آمد.بدين منظور ،در مرحله اول و در سطح سياسي رئيس جمهور ،معاون رئيس جمهور،وزير امور خارجه و مشاور امنيت ملي به همتايان روسي خود اطلاع دادند كه كمك روسيه به ايران فراتر از برنامه نيروگاه هسته اي بوشهر مي باشد و روابط دو جانبه آمريكا-روسيه را مختل و خدشه دار مي كند. در مرحه دوم و در سطح وزارت انرژي اتمي روسيه ،آمريكا همكاري در زمينه پروژه هاي مشترك را كه خيلي مورد علاقه ادامف بود-نظير توافق همكاري كامل هسته اي ميان روسيه و آمريكا،پژوهش هاي مشترك در زمينه توسعه راكتورهاي نيروگاهي پيشرفته-به منظور پايان دادن به روابط هسته اي روسيه با ايران پيشنهاد كردو در مرحله سوم ،ايالات متحده كوشيد با تحريم برخي شركت ها،محاسبات اقتصادي موسسات را تحت تاثير قرار داده و به آنها نشان دهد موسساتي كه با ايران همكاري كنند در برنامه همكاري روسيه و آمريكا جهت كاهش تهديدات مشاركت داده نخواهد شد. اين رويكرد موفقيت اميز نبودو رهبران روسيه در مقابل اعلام كردند تضمين هاي لازم را مي دهند كه ايران به سلاح هسته اي دسترسي نخواهد داشت51

به قدرت رسيدن پوتين در ژانويه 2000نتايج دوگانه اي بر همكاري هاي هسته اي ايران وروسيه داشت. در مقايسه با يلتسين ،پوتين بهتر مي توانست به تعهدات روسيه عمل كند. پوتين در چارچوب منافع ملي روسيه از همان اول اعلام كرد:اين حق روسيه است كه راكتورهاي هسته اي به منظور استفاده صلح اميز به ايران بفروشد.در نوامبر سال2000وزير خارجه روسيه به آلبرايت وزير خارجه روسيه اعلام كرد كه روسيه تعهدات خود با آمريكا را حذف كرده و در صدد امضاي قراردادجديد تسليحاتي با ايران است و بدين طريق عملاً توافق گور-چرنومردين بين روسيه و امريكا با شكست مواجه شد.بعد از اين اظهارات بود كه توافقاتي بين ايران و روسيه به عمل آمد61.اين توافقات در حالي صورت مي گرفت كه روابط روسيه و غرب از بحران كوزوو در بدترين وضعيت قرار داشت و حتي در دكترين نظامي سال 2000،روسيه آشكارا غرب را يكي از تهديدات عليه امنيت ملي خود تعريف كرده بود. اين وضعيت تا حادثه يازده سپتامبر ادامه داشت.

2-3-از يازده سپتامبر تاكنون

حادثه يازده سپتامبر روسها را متقاعد كرد كه آمريكا واقعاً نيازمند كمك روسيه است و دوران جديدي در روابط طرفين اغاز شده است كه روسيه بايد از آن بهره برداري كند. زيرا مبارزه با تروريسم كه بعد از يازده سپتامبر به كرات توسط امريكايي ها اعلام مي شد ،مسا له اي بود كه روسيه در آسياي مركزي و قفقاز و حتي در درون فدراسيون روسيه از آن رنج مي برد.از اين رو روسيه مي توانست ذيل سياست مبارزه با تروريسم آمريكا ،از بين المللي كردن مسا له چچن و تبديل شدن آن به نقض حقوق بشر جلوگيري كند. امري كه آمريكا چندان بي ميل نبود از آن به مثابه ابزار فشاري عليه روسيه بهره بگيرد. همچنين مطرح شدن اسلام گرايي به عنوان دشمن شماره يك آمريكا ،روس ها را اميدوار كرد كه آمريكا و غرب ديگرروسيه را دشمن خود تعريف نخواهد كرد. چرا كه حادثه يازده سپتامبر دو مفهوم تروريسم و تسليحات كشتار جمعي را در دستور كار امنيت بين المللي قرار داد و مسكو نيز به اين روند پيوست و حداكثر همكاري را با آمريكا براي نابودي طالبان و القاعده به عمل آورد71.از سوي ديگر برخي از تحليل گران اين گونه تحليل مي نمايند كه حادثه يازده سپتامبر روس ها را متقاعد كرد كه توان رقابت با آمريكا و احياي امپراتوري شوروي را ندارند و به ناچار بايد از طريق همگرايي بيشتر با غرب به اهداف خود دست يابند.البته اين به معناي پيوستن روسيه به اردوگاه غرب نيست. آنچه در اين تحليل ها حائز اهميت است آن است كه روسيه سال هاست كه در روابط خود با كشورهاي جهان سوم _كه ايران هم جز اين كشورهاست – رقابتي با آمريكا ندارد. از اين منظر برخي از تحليل گران بر اين باورند كه روسيه در سال هاي در صدد تجديد جايگاه خود به عنوان بازمانده اتحاد جماهير سابق نيست،بلكه در صدد است ضمن كنار آمدن با واقعيت نظام تك قطبي سلسله مراتبي ،منافع خود را از اين رهگذر به حداكثر برساند.همچنين براساس اخبار و تحليل هاي منتشر شده،بعد از حادثه يازده سپتامبر روسيه و آمريكا در جريان مذاكرات خود به توافقات مهمي دست يافته اندو در اين راستا آمريكا متعهد شده است يك كمربند ي امنيتي در مرزهاي افغانستان و كشورهاي آسياي مركزي ايجاد كند. ورود نيروهاي آمريكايي در گرجستان و آذربايجان نيز محصول همين توافقات بين روسيه و امريكا بوده است81 برخي از كارشناسان نيز اين گونه تحليل مي نمايند كه افزايش همگرايي روسيه با غرب پس از يازده سپتامبر الزاماً به معني كنار كشيدن روسيه از همكاري هاي هسته اي با ايران نيست بلكه برعكس ،روس ها بر اين باورند در فضاي جديد همكاريشان با ايران مي تواند همگرايي روسيه با غرب را بيشتر تقويت كند. زيرا امريكا و غرب نگران چيزي هستند  كه روسيه طي سال هاي گذشته با آن در گير بوده است و در صورت احساس خطر غرب ،مي تواند با فشار برايران برخي نگراني هاي آمريكا و اروپا را برطرف كند.بنابراين روسها سعي اشان اين خواهد بود كه در پرونده هسته اي ايران نقش بيشتري را ايفا نمايند و برنامه هسته اي ايران را از انحصار غرب در بياورند. از اين منظر مي توان اين گونه تحليل نمود كه مقامات روسيه بين گسترش همكاري هاي هسته اي با ايران و نزديكي با غرب و به ويژه آمريكا تعارضي نمي بينند.

با مرور سياست هاي آمريكا در سه مقطع ذكر شده ،مي توان گذاره هاي زير را در قبال برنامه هسته اي ايران وروسيه شناسايي كرد:

1- از نظر آمريكا همكاري هاي هسته اي روسيه و ايران تلاشي است براي استفاده از امتياز فناوري هسته اي به ارث رسيده از امپراتوري شوروي سابق و روسيه حاضر نيست به راحتي از اين امتياز چشم پوشي كند و اين كار علاوه بر دادن امتيازات كافي مستلزم گذشت زمان است.

2- به ميزاني كه بي اعتمادي ميان روسيه و غرب افزايش يابد،زمينه گرايش روسيه به اوراسيا و كشورهاي مخالف آمريكا زيادتر خواهد شد. لذا آمريكا بايد براي كاهش همكاري هاي هسته اي ايران و روسيه زمينه اعتماد سازي ميان روسيه و غرب را تقويت كند.

3- در ايران يك بي اعتمادي تاريخي نسبت به روسيه وجود دارد . همكاري ايران با روسيه بيشتر به خاطر اختلافات اين كشور با غرب و به ويژه آمريكا است. اگر تنش در روابط ايران و غرب كاهش يابد ،به صورت طبيعي از تمايل ايران به همكاري هسته اي با روسيه كاسته خواهد شد.

4- روسيه مايل است از طريق همكاري با كشورهاي مخالف آمريكا در خاورميانه ،نفوذ خود را در خاورميانه افزايش دهد. تشديد رقابت تسليحاتي در خاورميانه باعث افزايش صادرات تسليحاتي روسيه به اين منطقه خواهد شد.

به اين ترتيب آمريكائي ها معتقدند همكاري هاي هسته اي روسيه با ايران بيشتر ريشه در تمايلات سران مسكو دارد تا اهميت ژئوپليتيك ايران براي روسيه.در حالي كه روي آوردن ايران به روسيه مقطعي بوده و عمدتاً ناشي از وجود تنش در روابط تهران – واشنگتن است. اما تمايل فوق در روسيه الزاماً موقتي و مقطعي نيست و در سال هاي بعد نيز تداوم پيدا خواهد كرد.تا زماني كه روسيه خود را كاملاً غربي نداند و در مجموعه غرب ادغام نشود،روسيه امتيازات به ارث رسيده از شوروي سابق را به راحتي كنار نخواهد گذاشت.اما روس ها در مورد همكاري هاي هسته اي با ايران چنين ديدگاهي ندارند. از نظر آنها تلاش آمريكا براي جلوگيري از فروش فناوري هسته اي به ايران در اصل كوششي است براي كنار گذاشتن روسيه از بازار تسليحاتي و انرژي.

3-نتيجه گيري

فراز و نشيب هاي موجود در سياست هاي روسيه در خصوص همكاري هاي هسته اي با ايران از فروپاشي شوروي سابق تا كنون بيانگر آن است كه روس ها يك سياست دوجانبه و مبهمي را در اين خصوص اتخاذ كرده اند يعني از يكسو به آمريكا - به عنوان كشوري كه خواهان مهار برنامه هسته اي ايران است- اطمينان مي دهد اجازه انتقال فناوري حساسي كه منجر به توليد سلاح هسته اي به ايران شود نخواهد داد و از سوي ديگر به ايران اطمينان مي دهد در اراده خود براي تداوم همكاري ها جدي است. در راستاي اين سياست مبهم ،روس ها گاه مواضع تندي عليه ايران اتخاذ مي كنند تا رضايت آمريكا را جلب كنند .مخالفت نكردن با قطعنامه 1737 عليه ايران در شوراي امنيت سازمان ملل از جمله اين اقدامات است و از سوي ديگر اين گونه وانمود مي كند كه حامي حقوق هسته اي ايران است ،چنانچه امروزها(بهمن 1385)با ورود ايوانف دبير شوراي امنيت ملي روسيه به ايران اين گونه تحليل مي شود كه روسيه به عنوان شريك هسته اي ايران در نهايت از وقوع هرگونه بحراني در پرونده هسته اي ايران جلوگير ی خواهد كرد.در حالي كه به نظر مي رسد چنين موضع گيري و اقدامي در سياست هاي كرملين در همكاري هاي هسته اي خود با ايران به يك رويه تبديل شده باشد. چنانچه بارها روس ها تحت فشار آمريكا در مقاطع مختلف نه تنها از برنامه هسته اي ايران در جلسات شوراي حكام و بعد از آن در شوراي امنيت سازمان ملل حمايت نكرده اند ،بلكه تحت اين شرايط خود نيز حاضر به راه اندازي نيروگاه بوشهر كه آژانس بين المللي انرژي اتمي صلح آميز بودن آن را بارها تاييد كرده است ،نرفته اند ولي بلا فاصله به صورت تكراري بر ادامه همكاري هايشان با جمهوري اسلامي ايران تاييد كرده اند.از سوي ديگر اگر بخواهيم به نقش آمريكا در همكاري هاي هسته اي ايران و روسيه اشاره نماييم بايد به اين نكته كليدي توجه داشت كه اساساًدر استراتژي كلان آمريكا در مورد برنامه هسته اي ايران ،روسيه نقش و اهميت ويژه اي دارد.زيرااز نظر آمريكاييها در ميان قدرت هاي بزرگ تنها روسيه است كه مي تواند به طور مستقيم و غير مستقيم ،فناوري هسته اي پيشرفته به ايران منتقل كند. بر خلاف قدرت هاي ديگر ،شرايط داخلي روسيه باعث شده است همكاري هاي هسته اي با ايران صرفاً مسا له فني و سياسي نباشد و از نظر اقتصادي نيز براي اقتصاد روسيه اهميت ويژه اي داشته باشد. در اين راستا آمريكا هم به اين نكته پي برده است كه منافع گسترده روسيه در تعامل با غرب مانع از آن مي شود كه روسيه به خاطر كشوري مثل ايران خود را از غر ب محروم كند . به همين دليل آمريكايي ها تمايل چنداني ندارند در قبال كاهش همكاري هاي هسته اي ايران و روسيه امتيازات زيادي به روسيه بدهند. واكنش روسيه در قبال حمله به عراق و بعداً مو ضع گيري هاي اين كشور در پرونده هسته اي ايران مشخص كرد كه روس ها بيشتر از آن كه در حرف ادعا مي كنند ،مايل به حفظ روابط خود با غرب هستند و حاضر نيستند به خاطربرخي از مسائل چون همكاري هاي هسته اي خود با ايران روابط خود با غرب و به ويژه آمريكا را تنش زا كنند.

پي نوشت ها:

· کارشناس ارشد علوم سیاسی .

1 ايران ،آزموني براي قدرت هاي بزرگ،ماهنامه برداشت اول،سال دوم ،شماره چهاردهم،صص 72-71.

2 -سيامك بهبودي ،نقش ماه سپتامبر در پرونده بوشهر،روزنامه شرق،10/6/1382،ص5.

3 - جهانگير كرمي،سياست امنيتي روسيه در برابر غرب،تهران:مركز تحقيقات استراتژيك دفاعي،نامه دفاع،شماره اول،1383،ص2.

-4-Brenda Shaffer, Partners in Need :The Strategic Relationship of Russia and Iran, The Washington Institute for Near East Policy,May2001,p.66

-4

5 - جهانگير كرمي،سياست خارجي روسيه و بحران عراق،گليسم نوع روسي،فصلنامه مطالعات خاورميانه ،سال دهم ،شماره 1،بهار1382،ص42.

6 - مصاحبه وزير انرژي اتمي روسيه با ايرنا در مسكو ،30/9/1382به نقل از بولتن "چشم انداز همكاري هاي هسته اي ايران و روسيه "،مجموعه گزارش ها (17)،ص3.

Lbid,pp.77-78.-7

8 - كنت كاتزمن،تامين كنندگان تسليحات كشتار جمعي ايران ،ترجمه احسان موحديان ،تهران:پژوهشكده مطالعات راهبردي،1382،ص15.

9 - محمد حسين طريقي،مجموعه قوانين و مقررات انرژي هسته اي ،تهران :نيرو چاپ ،1380،ص168.

01 همان.

11 - همان،ص169.

21 - همان،ص171.

31 - همان،ص19.

41 - جهانگير كرمي، پيشين ،صص34-33.

51 - كنت كاتزمن، پيشين، ص24.

Robert j Ein horn and Gary Samre ,Ending  Rassian  Assistance  to Iran,s Nuclear Bomb , Survival, Vol.44,No.2,Summer2002,pp56-57.

-61

Brenda Shaffer,Op.cit,p.82 -71

81 - جهانگير كرمي، پيشين،ص69.