نویسنده: جورجی گتیسبرگ

مترجم: علیرضا رضایی

درکنفرانس امنیتی مونیخ درآلمان به تعبیررابرت گیتس،جهان واردجنگ سرد جدیدی شد. پس ازسخنرانی توفانی ولادیمیر پوتین، مظهرناسیونالیسم جدید روسی و حملات او به آنچه وی امپرپالیسم نوین آمریکا می‌نامید، رابرت گیتس در سخنرانی‌اش گفت:

 من از سخنان پوتین رایحه جنگ سرد نوینی را استشمام کردم.

 از آن تاریخ بیش از چندین ماه می‌گذرد و هر روز در رسانه‌ها و نشریات دنیا پیرامون تکوین سومین جنگ سرد جهانی سخن رانده می‌شود.

 بسیاری ازجمله مقامات آمریکایی،تکوین این جنگ سردنوین را رد میکنند اما ناظرانی هم وجود دارند که معتقد به آنند.

جنگ سرد اول: از اولتیماتوم ترومن تا بحران موشکی کوبا

  پس از غلبه متفقین برمتحدین تازه اختلافات درمحور متفقین بروز کرد.

اردوگاه کمونیسم که از سراستیصال به اردوگاه لیبرالیسم یعنی آمریکاو انگلستان پناه برده بود پرده از نیات خود برداشت.

 امتناع از خروج از ایران توسط شوروی، اختلاف برسر چگونگی اداره آلمان، جنگ داخلی یونان و فشار روسها بر شوروی بعلت تنگه‌های بسفر و داردانل،اردوگاه غرب را رودرروی اردوگاه شرق قرار داد، رودررویی‌ای که جنگ سرد اول لقب گرفت و جهان را تا پرتگاه منازعه‌ای هسته‌ای در بحران موشکی کوبا پیش برد، شکایت ایران به شورای امنیت سازمان ملل بعلت امتناع استالین از خارج کردن روسها از ایران اولین مواجهه سخت اردوگاه غرب با کمونیسم استالینی بود که در نهایت با درایت قوام‌السلطنه و حمایتهای ترومن از ایران به پیروزی جبهه غرب انجامید.

 دکترین ترومن و طرح مارشال از سوی آمریکا و ایجاد کمینفرم از جانب شوروی از دیگر تکاپوهای دو قطب تا پیش از 1957 بودند.

 در آگوست 1957خروشچف اعلام کرد شوروی به موشکهایی دست یافته که قادرند کلاهکهای اتمی را هزاران کیلومتر دورتر حمل کنند.

 در اکتبر همان سال، نخستین ماهواره شوروی به نام اسپوت نیک در مدار زمین قرار گرفت. این حادثه ضربه بی‌سابقه‌ای به جامعه ملی آمریکا وارد کرد که درحد خبر واقعه پرل هاربور بود.

 واکنش آمریکا بطور موقت استقرار موشک‌های میان‌برد تورو ژوپیتر در ایتالیا، ترکیه و انگلستان بود که از سوی ژنرال نورستاد پیشنهاد شد و به طرح 70 MC موسوم است.

 اما اوج جنگ سرد اول به سال 1962یعنی بحران موشکی کوبا باز می‌گردد که جهان تا لبه پرتگاه جنگ اتمی پیش رفت.

 در اکتبر1962هواپیماهای یو-2 آمریکا از استقرارسکوهای پرتاب موشک‌های میان‌برد اتمی شوروی در خاک کوبا خبر دادند. بدنبال آن کندی این خبر را دریافت داشت که کشتیهای روسی حامل موشک و بمب‌افکنهای الیوشین به سوی کوبا در حرکت‌اند.

 کندی بلافاصله در اخطاری شدید به خروشچف خواستار عقب‌نشینی از مواضع خود در ارسال تسلیحات به کوبا شد.

 خروشچف پس از نمایشهای متعدد دیپلماتیک در 28 اکتبر دستور داد تا کشتیهای روسی مسیرخود را عوض کنند و موشکها و بمب‌افکنهای روسی نیز ازکوبا عقب‌ کشیده شوند.

 با فرو خوابیدن بحران کوباجنگ سرد اول نیز فروخوابید و دوره‌ای از تشنج‌زدایی میان شرق و غرب آغاز شد که تا سال 1979 تداوم یافت. در این دوره از تشنج‌زدایی که اوج آن اعلامیه هلسینکی بود شاهد توافقنامه‌های مهم نظامی – استراتژیک میان شوروی و آمریکا هستیم که مهمترین‌شان موافقت‌نامه‌های سالت یک و سالت دو است.

 در 1963پیمان مسکو میان آمریکا، شوروی و انگلستان به امضا رسید که اندکی بعد 99 کشور دیگر نیز به آن پیوستند. طبق این پیمان آزمایشهای اتمی در زمین،دریا وجو ممنوع شد.

در سال1966لیندون جانسون، به شوروی پیشنهاد کرد مذاکرات مربوط به منع گسترش سلاحهای اتمی استراتژیک آغاز شود.

 شوروی این پیشنهاد را پذیرفت و مذاکرات مربوطه از سال 1969با پیگیری نیکسون و کسینجرتعقیب شد.  

 نیکسون واقع‌گرا از این مذاکرات به دنبال توازن قوا و ادغام شوروی در نظام غرب بود. نتیجه مذاکرات که در 26 می 1972 در مسکو به امضای نهایی رسید پیمان سالت یک با گفت‌وگوهای محدودسازی سلاح‌های استراتژیک نام گرفت. 

 براساس این پیمان سلاحهای استراتژیک دو طرف به شرح ذیل محدود شد؛آمریکا 1054 موشک بالستیک بین قاره‌ای، 710 موشک بالستیک قابل پرتاب از زیردریایی و 44 فروند زیردریایی.

 اما شوروی؛ 1618 موشک بالستیک بین قاره‌ای، 950 موشک بالستیک قابل پرتاب از زیردریایی و 44 فروند زیردریایی.

 چنانکه به وضوح دیده می‌شود برتری کمی در این معاهده با روس‌ها بود، اما برتری کیفی با آمریکا بود، چراکه آمریکا در این زمان موشکهای چند کلاهکه قابل هدایت به نام MIRV در اختیار داشت.

 یکی دیگر از معاهدات جانبی سالت یک معاهده محدودسازی موشکهای ضد بالستیک میان برژنف و نیکسون بود که به هر دو کشور اجازه می‌داد تا از دو پایگاه با حداکثر صد پرتابگر موشک ضد بالستیک برخوردار  باشند.

جنگ سرد دوم: از سالت دو تا جنگ ستارگان

 شوروی از سال1973که موشکهای چندکلاهکه خودرا باموفقیت آزمایش کرد لحظه‌ای از توسعه و تکامل سلاح‌های خود باز نایستاد.

 ابتدا موشکهای SS19 و سپس در 1977 موشکهای SS20 را آزمایش کرد و به برتری بلامنازعه‌ای در اروپا دست یافت.از همین سال نشانه‌‌های بحران در روابط آمریکا و شوروی کاملاً آشکار بود و دو کشور سخت مشغول مسابقه تسلیحاتی بودند.

 در سال 1978 که سایروس ونس، به مسکو رفت سعی کرد روسها را به توقف این مسابقه تسلیحاتی تشویق کند و به آنها قول داد آمریکا از ساخت هواپیماهای فوق مدرن ب-1 صرف‌نظر خواهد کرد.

 از سوی دیگر کارتر به برژنف قول داد چنانچه روسها ساخت هواپیماهای Back-fire را متوقف سازد، آمریکا نیز ساخت بمب‌های نوترونی را متوقف خواهد کرد و برژنف بطور موقت با کارتر موافقت کرد.

 این توافق موقت سرانجام منجر به امضای معاهده سالت دو در ژوئن 1979 شد.

لازم به ذکر است که پیش از گفتگوهای کارتر و برژنف، زمینه‌های عقد پیمان سالت دو در دیدار برژنف و جرالدفور در نوامبر1974در ولادی وستک فراهم آمد.

 سالت دو شامل یک پیمان 19 ماده‌ای در خصوص سلاحهای بالستیک و استراتژیک بود که تا دسامبر 1985 اعتبار داشت.

 برخی از ناظران معتقدند اهمیت خطرجنگ هسته‌ای در صورت درگیری احتمالی، شوروی و آمریکا را بسوی انعقاد پیمان سالت دو رهنمون شد.

 بر خلاف پیمان سالت یک که برتری کمی تسلیحاتی با شوروی بود. در سالت دو موشکهای استراتژیک برای هر دو طرف بطور مساوی و در مجموع 2250 فروند تعیین شد که 1300 فروند آن از موشکهای چند کلاهکه و باقی از موشکهای زمین به زمین باشد.

 اما سالت دو به تصویب سنای آمریکا نرسید. کارتر طرفدار حقوق بشر برای اینکه سنا را متقاعد به تصویب سالت دو کند و نشان دهد که آمریکا چندان هم درمقابل شوروی زانو نزده دستور ساخت موشک‌‌های بسیار مدرن MX را صادر کرد.

 این اقدام کارتر نه‌تنها به تصویب سالت دو در سنا منتهی نشد که شوروی را بسیار خشمگین کرد.

 روس‌ها در مقابل این حرکت هواپیماهای Back-Fire و موشکهای SS20 خود را توسعه دادندو آمریکا نیز در مقابل، طرح استقرار موشکهای پرشینگ 2 را در اروپا تصویب کرد.

 بدین‌سان جنگ سرد دوم با شتابی بی‌نظیرآغاز شدکه اوج آن طرح ابتکار دفاع استراتژیک توسط ریگان بود. با روی کار آمدن ریگان، وی پیشنهاد داد که شوروی در مقابل عدم استقرار موشکهای آمریکا در اروپا موشکهای SS20 را از اروپا برچیند.

 اما مذاکرات شکست خورد و آمریکا بلافاصله موشکهای پرشینگ 2با برد1800 کیلومتر و موشکهای کروازیر با برد2500 کیلومتر را درآلمان، بلژیک و هلند مستقر کرد.

 شوروی نمی‌توانست با موشکهای SS20 که پنج هزار کیلومتربرد داشت آمریکا را هدف قرار دهد اما موشکهای آمریکا در خاک اروپا می‌توانست تمام نقاط خاک شوروی را هدف قرار دهد. در مارس1983،ریگان به دانشمندان آمریکایی دستور داد تا مطالعات گسترده‌ای برای مقابله با موشک‌های بالستیک روسی صورت پذیرد.

این پیشنهادکه ابتکار دفاع استراتژیک یاجنگ ستارگان نام گرفت انقلابی در صنعت موشکهای ضدموشک بود و روسها و حتی اروپاییان را به وحشت انداخت. هدف این طرح انهدام موشکهای بالستیکی توسط اشعه لیزر بود.

اینگونه بود که رئالیستهای مشاور ریگان با برهم زدن توازن قوا جاده صاف‌کن مذاکرات خلع سلاح میان شوروی و آمریکا شدند که طی چهار دیدار گورباچف و ریگان از 1985 تا 1988 بوقوع پیوست.

 عصر جدیدی از تشنج‌زدایی میان شرق و غرب شروع شد که اضمحلال امپراتوری شوروی نقطه عطف آن بشمار می‌رفت.

 گورباچف و ریگان چهارباربترتیب طی سالهای 1985،1986،1987و1988 در شهرهای ژنو، ریکجاویک، واشنگتن و مسکو معاهدات مربوط به خلع سلاح را امضا کردند.

 مذاکرات مسکو در ژوئن 1988 منجر به انعقاد قرارداد استارت شد که دو طرف 50 درصد از موشکهای اتمی مرکزی یعنی موشکهای استراتژیک دوربرد مستقر در آمریکا و شوروی را به موجب آن منهدم می‌کردند.

 در نتیجه رئالیستهای آمریکایی از یکسو با مهار شوروی به جنگ سرد پایان دادند و از سویی دیگر با برخوردهای نرم‌‌افزاری موجبات افول شوروی را فراهم آوردند.

  واپسین توافقنامه غرب و شرق درخصوص خلع سلاح پس از اضمحلال شوروی در سال 1994 امضا شد.

  پیمان خلع‌سلاح اتمی اوکراین موسوم به بیانیه مسکو در ژانویه 1994 به امضای کلینتون، یلتسین و کراوچوک رسید. به موجب این پیمان 176 فروند موشک قاره‌پیما و 1500 کلاهک اتمی اوکراین برای انهدام به روسیه فرستاده شد.

جنگ سرد سوم: مقابله با ایران

 سه ماه پس ازحمله به برجهای تجارت جهانی و مخدوش شدن هژمونی آمریکا، جورج بوش، در 13دسامبر 2001 اعلام کرد که کشورش از پیمان محدودسازی موشکهای ضد موشک بالستیک که آمریکا در سال 1972 با شوروی امضاء کرد خارج خواهد شد.

بوش اعلام کردکه آمریکابدنبال توسعه سیستم موشکی- دفاعی ملی است.

 رییس‌جمهور آمریکا از کنگره خواست تا بودجه کافی برای این پروژه که بمنظور مواجهه با چالشهای نوین استراتژیک در آغاز قرن 21 اتخاذ شده است را در اختیار قرار دهد.

 صاحب‌نظران طرح بوش را ادامه جنگ ستارگان ریگان و فرزند آن می‌دانند. بخشی از این طرح دفاعی– نظامی بوش سپر دفاع موشکی نام دارد.

حدوداً 40 موشک رهیاب ضدموشک بالستیک در این طرح در آلاسکا و چهار فروند در کالیفرنیا استقرار یافته‌اند و 10 موشک رهیاب باقیمانده بهمراه یک سیستم راداری فوق پیشرفته قرار است به ترتیب در لهستان و جمهوری چک استقرار یابند.

 استقرار موشکهای رهیاب درکشورهایی که سابقا حیاط‌خلوت روسها قلمداد می‌شدند سخت روسها را برآشفته بگونه‌ای که در پاسخ به این طرح در اواخر ماه می سال ‌2005 نسل جدیدی از موشکهای ICBMرا آزمایش کردند و پوتین پیش از اجلاس گروه هشت اظهار داشت: در صورت استقرار این طرح در کشورهای مذکور موشکهای روسی اهداف خاصی را در اروپا هدف حمله قرار می‌دهند.

 این موشک‌ها قرار است ظرف سالهای 2011 تا 2013در اروپای شرقی مستقر شوند و آمریکاتهدید موشکی کشورهایی چون کره‌ شمالی و ایران نسبت به متحدانش و نیز نیروهای آمریکایی در اروپا را بهانه اصلی استقرار این طرح می‌داند.

 آمریکایی‌ها اما خشم روسها را ناموجه می‌دانند چرا که استقرار10موشک رهیاب درلهستان که صرفاً جنبه تدافعی دارد به هیچ وجه قابل مقایسه با موشکها و تسلیحات فوق مدرن روسیه نیست.آمریکاییها بر این باورند که ایران و برخی کشورهای منطقه تا سال 2010 به چنان قابلیت نظامی خواهند رسیدکه می‌توانند شمال آفریقا، جنوب آسیا و جنوب اروپا را تهدید کنند.

 آمریکایی‌ها همچنین بیان می‌دارند که توانایی رو به رشد ایران تا سال 2015 این کشور را قادر می‌سازد که حتی خاک ایالات‌متحده را هدف قرار دهد.

 لذا استقرار موشک‌های رهیاب و سیستم راداری پیشرفته در اروپای شرقی برای مقابله با این تهدیدات است و نه مقابله با روسها.

 بر این موضع آمریکاییها انتقادات بسیاری وارد شده و بسیاری بهانه‌جوییهای آمریکا علیه ایران و کره‌شمالی را ظاهرسازی برای امور مهمتری می‌دانند که در پس طرح سپر دفاع موشکی نهفته است.

 برخی هدف اصلی این طرح را چنین می‌دانند تا بدین وسیله آمریکا، چین را به رقابت تسلیحاتی بکشاند و از رشد اقتصادی بالای این کشور جلوگیری کند.

 برخی همچون والرشتاین این طرح را ادامه تزاروپای قدیم وجدید دونالد رامسفلد باهدف تقویت اروپای شرقی و دموکراسی‌های نو در مقابله با اروپای باختری می دانند. برخی دیگر اما هدف را جلوگیری از سرکشیهای روسها و به رقابت تسلیحاتی کشاندن این کشور می‌‌دانند.

 در این میان تعداد اندکی هستند که هدف اصلی این طرح را بواقع مقابله با کشورهایی چون ایران و کره شمالی بدانند. هدف آمریکا هرچه باشد همه این تحلیلها از دل آن بیرون می‌آید. چه‌بسا آمریکا تمامی این اهداف را با هم دنبال کند.

 واقعیت اینست که آمریکا اگر نه در حوزه‌های اقتصادی و سیاسی اما در حوزه نظامی همچنان یگانه ابرقدرت جهان است و از اینرو برای خود مسوولیتها وتکالیف مختلفی می‌تراشد. فراموش نکنیم که بسط یافتن در ذات قدرت نهفته است.

جنگ سرد نو در آسیای میانه

 جنگ سرد نو حرکتی فعال بسوی آسیای میانه توسط متحدان غربی آمریکارا الزامی میسازد.

 فرانک اشتاینمایر، درجریان اجلاس وزرای خارجه جامعه اروپایی در لوکزامبورگ با این گفته برموقعیت جدید آسیای میانه برای اروپا تأکید نمود:

"آسیای میانه تاکنون مانند یک نقطه کور درمیدان دید اروپا بود"

 آمریکا ‏اخیراً مصرانه از اروپا خواسته بودکه سیاست فعالتری را درآسیای میانه اتخاذ کند. ‏وزیرخارجه آلمان اظهار داشت:

 رویکرد جدید اروپا نسبت به آسیای میانه تنها بعلت نفت و گاز نیست وارتباطات اقتصادی و از ‏جمله نفت و گاز تنها یکی از چند فاکتور تلقی میشود، ماهمچنین شدیداً نگران ثبات سیاسی آسیای میانه هستیم ‏زیرا ثبات آسیای میانه ازجانب همسایگان جنوبی شان مانند افغانستان و ایران میتواند با تهدیداتی مواجه گردد.

 تلاش محور انگلو- امریکا برای ایجاد اروپای متحد و حضور قدرتمند اروپا در آسیای میانه تنهاجزیی ازاستراتژی کلی آنان ‏برای این منطقه میباشد.

 ترکمنستان و پاکستان نیز جایگاه مهمی در استراتیژی جدید ناتو دارند.

توقف رییس قوای مرکزی ‏امریکا، دریا سالار فالون، در عشق آباد پس از دیدارش از اسلام آباد، خود گواه این مدعاست.جالب است ‏که هردو کشور ترکمنستان و پاکستان با ایران سرحدات مشترک دارند.

پاکستان بواسطه موقعیت استثنایی جغرافیایی و سیاسی اش-برای تاثیرگذاری بر آسیای میانه - از جایگاه ویژه ای در ‏استراتژی محور انگلو- امریکا برخوردار گردیده است؛ چیزی که جنرال ضیالحق نیز به خوبی به آن آگاه بود.